|
Stichting PVP, vertrouwenspersonen in de zorg
De gedwongen opname in het psychiatrisch ziekenhuis
Niemand wil tegen zijn zin in een
psychiatrisch ziekenhuis terechtkomen. Over een gedwongen opname
beslist de burgemeester of de rechter. Zij nemen een maatregel: de
burgemeester geeft een inbewaringstelling (ibs) af en de rechter een
rechterlijke machtiging (rm).
Inhoud
Niemand wil tegen zijn zin in een
psychiatrisch ziekenhuis terechtkomen. Dat kan in Nederland ook
niet zomaar gebeuren. U kunt alleen gedwongen worden opgenomen als
het echt niet anders kan. In deze brochure leest u hoe een
gedwongen opname plaatsvindt.
Over een gedwongen opname beslist de burgemeester of de rechter.
Zij nemen een maatregel: de burgemeester geeft een
inbewaringstelling (ibs) af en de rechter een rechterlijke
machtiging (rm).
Bent u gedwongen opgenomen, dan mag u het ziekenhuis niet meer
zonder toestemming verlaten. Dat betekent niet dat u rechteloos
bent. Ook tijdens een gedwongen opname heeft u bepaalde rechten.
Meer over die rechten leest u in brochure
Uw
rechten in het psychiatrisch ziekenhuis.
Over de mogelijkheden om het ziekenhuis tijdens een gedwongen
opname toch te verlaten, vindt u informatie in brochure
Ontslag
en verlof uit het psychiatrisch ziekenhuis.
Wat is een inbewaringstelling (ibs)?
Een inbewaringstelling (ibs) is een
spoedmaatregel om u gedwongen op te nemen in een psychiatrisch
ziekenhuis.
Wanneer kan ik een ibs krijgen?
U kunt een ibs krijgen als mensen uit uw
omgeving vinden dat u een acuut gevaar voor uzelf, anderen of de
omgeving bent. Zij vinden dat u zich daarom moet laten opnemen in
een psychiatrisch ziekenhuis, maar u wilt dat niet. Zij benaderen
een arts of de politie.
Voorbeeld: U bent al een hele
tijd erg depressief. Enige tijd geleden ondernam u een
zelfmoordpoging. Mensen uit uw omgeving zijn bang dat u dit weer
doet. Uw familie en vrienden zijn niet langer in staat om u in
de gaten te houden.
Voorbeeld: Onder invloed van
stemmen bedreigt u mensen in uw omgeving. Gisteren gooide u een
asbak naar het hoofd van uw vriendin.
Kan ik ook een ibs krijgen als ik al
vrijwillig ben opgenomen?
Ja, als u bijvoorbeeld met ontslag wilt,
maar uw behandelaar vindt het nog niet verantwoord dat u naar huis
gaat. Hij kan een ibs aanvragen, zodat hij u tegen mag houden als
u weg wilt gaan. De procedure is dezelfde als hieronder staat. Het
ziekenhuis mag u, in afwachting van de beslissing van de
burgemeester, voor korte duur vasthouden.
Ook als er sprake is van een noodsituatie en de behandelaar wil
u om gevaar af te wenden behandelen, moet hij, als u niet
instemt met de behandeling, een ibs aanvragen.
Meer daarover staat in brochure
Uw
rechten in het psychiatrisch ziekenhuis.
Hoe krijg ik een ibs?
Voor de aanvraag van een ibs, moet een arts
een geneeskundige verklaring opstellen. De arts, meestal een
onafhankelijke psychiater, onderzoekt u voor zover dat mogelijk
is. Hij stelt zichzelf de volgende vragen:
-
Is er sprake van acuut gevaar?
-
Bestaat er een vermoeden dat het gevaar
door een psychische stoornis wordt veroorzaakt?
-
Is een opname in een ziekenhuis de
enige mogelijkheid om het gevaar af te wenden?
De arts stelt de geneeskundige verklaring
pas op als hij deze drie vragen allemaal met JA beantwoordt en als
ook duidelijk is dat u niet vrijwillig opgenomen wilt worden.
De verklaring gaat naar de burgemeester. Die beslist of er een ibs
moet komen. Hij komt u niet zelf bezoeken. Vindt hij dat er een
ibs moet komen, dan vult hij een formulier in en ondertekent dit.
Dit formulier heet officieel 'beschikking van de burgemeester
inhoudende een last tot inbewaringstelling'. U krijgt er een kopie
van. U kunt ook uw advocaat om een kopie vragen.
Krijg ik een advocaat?
Ja, de burgemeester zorgt ervoor dat u een
advocaat krijgt. Binnen 24 uur nadat hij zijn handtekening op de
ibs heeft gezet, meldt hij dit bij de Raad voor Rechtsbijstand.
Die Raad wijst u een advocaat toe. De advocaat komt u opzoeken en
is er ook als de rechter u komt horen (meer
lezen). De bijstand van de advocaat is gratis.
Hoe
kom ik in een psychiatrisch ziekenhuis terecht?
Meestal brengt de politie u naar het
psychiatrisch ziekenhuis. De politie mag tegen uw wil uw woning
binnenkomen en gevaarlijke voorwerpen van u afnemen. De politie
mag u ook fouilleren. Gevaarlijke voorwerpen worden bij het
ziekenhuis in bewaring gegeven. U krijgt een ontvangstbewijs. De
politie neemt wapens en drugs in beslag.
Wie komen te weten dat ik een ibs heb?
De burgemeester informeert uw partner, uw
wettelijke vertegenwoordiger en andere naasten over de ibs. Ook
stuurt hij een kopie van de ibs en van de geneeskundige verklaring
naar de officier van justitie en naar de Inspectie voor de
Gezondheidszorg.
Meestal komen ook uw huisarts en uw vorige behandelaar te weten
dat u een ibs heeft.
Wanneer
komt de rechter?
De officier van justitie beoordeelt de
informatie. Vindt hij dat u nog langer gedwongen opgenomen moet
blijven, dan schakelt hij de rechter in. Hij verzoekt de rechter
om de ibs voort te zetten. Schakelt de officier de rechter niet
in, dan mag u het ziekenhuis verlaten.
De officier van justitie laat aan de geneesheer-directeur van het
psychiatrisch ziekenhuis weten of de rechter wel of niet is
ingeschakeld. Is de rechter ingeschakeld, dan komt die u horen.
Uiterlijk drie werkdagen nadat het verzoek van de officier bij de
rechtbank is binnengekomen, hoort de rechter u en beslist of de
ibs wordt voortgezet.
Valt binnen die termijn een weekend of een feestdag, dan wordt de
termijn met één werkdag verlengd. Hoort de rechter bijvoorbeeld
op donderdag dat hij over een ibs moet beslissen, dan moet hij dat
uiterlijk de maandag daarop doen.
Wat doet de rechter?
De rechter komt u horen. Hij heeft een
griffier bij zich die opschrijft wat er wordt gezegd. Uw advocaat
is er ook. Hij is er om u te helpen en probeert zo mogelijk aan te
tonen dat een ibs niet nodig is. Bij deze hoorzitting is uw
behandelaar er ook en eventueel de psychiater die de geneeskundige
verklaring heeft opgesteld. Soms zijn er ook nog mensen uit uw
naaste omgeving aanwezig.
De rechter stelt zichzelf de volgende vragen:
-
Is er sprake van acuut gevaar?
-
Bestaat er een vermoeden dat het gevaar
door een psychische stoornis wordt veroorzaakt?
-
Is een opname in een ziekenhuis de enige
mogelijkheid om het gevaar af te wenden?
Voorbeeld: Een andere
mogelijkheid om het gevaar af te wenden zou bijvoorbeeld het
krijgen van psychiatrische begeleiding thuis kunnen zijn.
De rechter zet de ibs voort als hij de drie
vragen met JA beantwoordt en als hij daarnaast ook vaststelt dat u
niet vrijwillig opgenomen wilt worden. Om de ibs voort te kunnen
zetten geeft hij een 'machtiging tot voortzetting van de ibs' af.
Van deze beslissing krijgt u een kopie. Besluit de rechter om de
ibs niet voort te zetten dan stopt de gedwongen opname. U bent
vrij om het ziekenhuis te verlaten.
Hoe lang duurt een ibs?
Zet de rechter de ibs voort, dan duurt deze
nog drie weken. De periode die voorafgaat aan de beslissing van de
rechter kan ongeveer een week zijn. In totaal kan het gedwongen
verblijf dus ongeveer vier weken duren.
Vraagt men een rechterlijke machtiging (rm) aan terwijl de ibs nog
loopt, dan blijft de ibs van kracht tot de rechter een beslissing
neemt over de rm-aanvraag. Dit betekent dat uw gedwongen opname in
het ziekenhuis door blijft gaan, totdat de rechter de
rm-beoordeling heeft gedaan. De totale duur van de ibs kan dan
uitlopen tot ongeveer zeven weken. Krijgt u inderdaad een rm
opgelegd dan blijft u gedwongen opgenomen (meer
lezen).
De burgemeester, de officier van justitie en de rechter zijn bij
het volgen van de ibs-procedure gebonden aan precieze termijnen.
Die termijnen zijn van belang omdat u anders niet weet waar u aan
toe bent. Als u denkt dat er termijnen overschreden worden,
overleg dan eerst met uw advocaat of anders met de
patiëntenvertrouwenspersoon (pvp).
Hoe kom ik van een ibs af?
Er zijn twee manieren om van een ibs af te
komen:
-
Als de rechter u komt horen, kunt u hem
vragen uw ibs niet voort te zetten.
Uw advocaat kan u helpen met het verzamelen van argumenten
daarvoor. Tegen een ibs kunt u geen hoger beroep of cassatie
aantekenen.
-
U kunt de geneesheer-directeur in een
brief vragen om de ibs te beëindigen.
U schrijft hierin bijvoorbeeld dat u vindt dat er geen acuut
gevaar meer is. De pvp kan u helpen bij het opstellen van deze
brief. Binnen twee weken ontvangt u van de
geneesheer-directeur een reactie. Hij laat u weten of hij de
ibs opheft of laat voortbestaan. Ook schrijft hij hoe hij tot
deze beslissing is gekomen. Over een dergelijk ontslagverzoek
kunt u meer lezen in brochure
Ontslag
en verlof uit het psychiatrisch ziekenhuis.
Een rechterlijke machtiging (rm) is een
beslissing van de rechter om u gedwongen te laten opnemen in een
psychiatrisch ziekenhuis. Een rm is geen spoedprocedure zoals de
ibs. Een rm wordt aangevraagd als er minder haast is bij een
gedwongen opname. Een rechterlijke machtiging heet ook wel een
'voorlopige machtiging'.
Hoe krijg ik een rm?
Mensen uit uw omgeving vinden dat u moet
worden opgenomen voor uw eigen veiligheid of voor de veiligheid
van anderen. Maar u wilt zelf niet opgenomen worden. Zij kunnen
dan een rm voor u aanvragen.
Voorbeeld: U bent psychotisch en
bedreigt uw moeder. Kort geleden heeft u onder invloed van een
psychose geprobeerd haar te wurgen. Men is bang dat u nu weer
zoiets gaat doen.
Voorbeeld: U lijdt aan
schizofrenie en zwerft op straat. Uw huis bent u kwijt en bij
familie of vrienden kunt u ook niet meer terecht. U dreigt in
een ernstige staat van zelfverwaarlozing te geraken. U eet
bijvoorbeeld beschimmeld brood en bent de afgelopen maanden niet
meer in bad geweest.
Voorbeeld: U bent
manisch-depressief en maakt de laatste tijd zo'n puinhoop van uw
leven dat u zonder een opname in het ziekenhuis 'sociaal en
maatschappelijk te gronde dreigt te gaan'.
Ook als u al bent opgenomen, vrijwillig of
met een ibs, kunt u met een rm te maken krijgen. U kunt ook zelf
een rm aanvragen (meer
lezen). Voor een rm moet er een recente geneeskundige
verklaring zijn. Bent u nog niet opgenomen dan stelt een
onafhankelijke psychiater deze verklaring op. Dat is een
psychiater bij wie u de laatste tijd niet onder behandeling was.
Bent u al opgenomen, dan stelt de geneesheer-directeur de
geneeskundige verklaring op. Als de geneesheer-directeur bij uw
behandeling betrokken is (geweest) dan laat hij de geneeskundige
verklaring opstellen door een onafhankelijke psychiater. De
psychiater onderzoekt u en beantwoordt de volgende vragen:
-
Is er
sprake van gevaar?
-
Wordt het gevaar veroorzaakt door een
psychische stoornis?
-
Is een opname in een ziekenhuis de enige
mogelijkheid om het gevaar af te wenden?
Als de psychiater deze drie vragen allemaal
met JA beantwoordt en als duidelijk is dat u niet wilt blijven of
vrijwillig opgenomen wilt worden, stelt hij een geneeskundige
verklaring op. Die verklaring gaat samen met het verzoek om een rm
naar de officier van justitie. De officier stuurt de papieren door
naar de rechter, tenzij hij de rm niet nodig vindt.
Krijg ik een advocaat?
Ja, via de Raad voor Rechtsbijstand krijgt u
een advocaat toegewezen. De advocaat is aanwezig als de rechter u
komt horen. De advocaat zoekt u van te voren op om alles te
bespreken. De bijstand van de advocaat is gratis.
Wat doet de rechter?
De rechter roept u op voor een hoorzitting.
De rechter hoeft u niet in de rechtszaal te horen. Hij kan ook
naar u toe komen, bijvoorbeeld naar het ziekenhuis of bij u thuis.
Tijdens de hoorzitting schrijft een griffier op wat er wordt
gezegd. Uw advocaat is er dan ook bij.
De rechter kan de volgende personen oproepen om bij de hoorzitting
aanwezig te zijn:
De rechter kan ook nog getuigen en
deskundigen oproepen. U kunt de rechter daar ook om vragen. Een
deskundige kan een onafhankelijke psychiater zijn die zijn mening
zal geven over de rm. Dit onderzoek heet een 'contra-expertise'.
De rechter stelt zichzelf dezelfde drie vragen als de psychiater (meer
lezen). Hij geeft een rm af als hij de drie vragen met JA
beantwoordt en vaststelt dat u niet vrijwillig opgenomen wilt
worden.
Wanneer beslist de rechter?
De rechter beslist zo snel mogelijk. Bent u
al opgenomen dan beslist hij gewoonlijk binnen drie weken nadat
hij de papieren van de officier ontving. Bent u onvrijwillig in
het ziekenhuis, bijvoorbeeld met een ibs, dan loopt uw gedwongen
opname door tot de rechter heeft beslist.
Wie komen te weten dat ik een rm heb?
U krijgt een kopie van de rm. Verder krijgen
de volgende personen/instellingen een kopie: het ziekenhuis, uw
advocaat, uw partner, degene die de rm heeft aangevraagd, de
wettelijke vertegenwoordiger, de huisarts, uw vorige behandelaar,
de officier van justitie en de Inspectie voor de Gezondheidszorg.
Hoe kom ik in het psychiatrisch
ziekenhuis terecht?
Als u nog niet bent opgenomen, dan gebeurt
dat binnen twee weken na de beslissing van de rechter. U wordt
overgebracht naar het ziekenhuis op dezelfde wijze als bij een ibs
(meer
lezen).
Kan een machtiging vervallen?
Ja, als u binnen twee weken na de beslissing
van de rechter niet bent opgenomen vervalt de rm.
Hoe lang duurt een rm?
De rm duurt maximaal een half jaar maar kan
ook voor kortere tijd worden afgegeven. Deze rm wordt de
voorlopige rm genoemd. Is de periode van deze rm voorbij, dan kan
de rechter de rm steeds met maximaal een jaar verlengen. Een
verlenging heet officieel een 'rechterlijke machtiging tot
voortgezet verblijf'. Hebt u vijf jaar achterelkaar een rm gehad,
dan mag de rechter de rm steeds met maximaal twee jaar verlengen.
Als de rm ten einde loopt en het gaat beter
met u, zijn er twee mogelijkheden:
-
Er gebeurt verder niets. De rm loopt
gewoon af: u mag het ziekenhuis verlaten.
Misschien wilt u de opname vrijwillig voortzetten. Dat kan als
uw behandelaar dat ook nodig vindt;
-
De behandelaar vindt het nog niet
verantwoord dat u naar huis gaat. Het ziekenhuis kan dan een
verlenging van de rm aanvragen.
Hoe krijg ik een verlenging?
De procedure is vrijwel dezelfde als bij de
eerste (voorlopige) rm. Gewoonlijk stelt de geneesheer-directeur
ongeveer zes weken voordat uw rm afloopt een geneeskundige
verklaring op. Is de geneesheer-directeur bij uw behandeling
betrokken (geweest), dan laat hij de geneeskundige verklaring
opstellen door een onafhankelijke psychiater. Die verklaring
stuurt hij naar de officier van justitie. Ook stuurt hij een kopie
van uw behandelingsplan, een verslag van uw geestelijke en
lichamelijke toestand en het verloop van uw behandeling naar de
officier. De officier schakelt vervolgens de rechter in. Die
beslist binnen vier weken over een verlenging.
Stuurt de officier de papieren naar de rechter voordat uw lopende
rm is afgelopen, dan duurt uw onvrijwillig verblijf voort totdat
de rechter een beslissing heeft genomen over de verlenging. Dit
betekent dat uw gedwongen opname in het ziekenhuis door blijft
gaan, totdat de rechter de rm-beoordeling heeft gedaan.
Het kan ook voorkomen dat u pas na afloop van de oude rm met een
verlengingsprocedure wordt geconfronteerd. In dat geval verblijft
u in de tussenliggende periode op vrijwillige basis in het
ziekenhuis.
Waarom een rm op eigen verzoek?
Dat u voor uzelf een rm kunt aanvragen lijkt
wellicht wat vreemd omdat het over een gedwongen opname gaat. Maar
het kan wel. U vraagt dan zelf aan de officier van justitie om een
gedwongen opname. Een rm op eigen verzoek is bedoeld als u van
zichzelf weet dat de motivatie tijdens een vrijwillige opname
verdwijnt. Met een rm op eigen verzoek mag men u tegen uw zin
vasthouden, als u het ziekenhuis wilt verlaten. Voor een rm op
eigen verzoek moet er sprake zijn van een psychische stoornis en
van gevaar. Ook moet de opname de enige mogelijkheid zijn om het
gevaar af te wenden.
Voorbeeld: U bent verslaafd en
wilt opgenomen worden om af te kicken. U weet vooraf dat u het
tijdens de opname zó moeilijk zult hebben dat u weg wilt. Maar
u weet ook dat u achteraf spijt krijgt als u weggegaan bent. Een
rm op eigen verzoek verhindert dan dat u vertrekt.
Hoe vraag ik een rm op eigen verzoek aan?
Samen met de psychiater van het ziekenhuis
waar u behandeld wilt worden, stelt u een behandelingsplan op. Dit
behandelingsplan stuurt u samen met een geneeskundige verklaring
van de psychiater naar de officier van justitie. U schrijft aan de
officier dat u een rm wilt en vermeldt in welk psychiatrisch
ziekenhuis u gedwongen wilt verblijven. De geneeskundige
verklaring die u naar de officier stuurt, mag niet ouder dan 7
dagen zijn. Ook uw mentor of curator kan - met uw toestemming -
een rm voor u aanvragen.
Hoe lang duurt een rm op eigen verzoek?
Een rm op eigen verzoek duurt minstens zes
maanden en hoogstens een jaar. Een rm op eigen verzoek kent geen
verlenging. Vindt uw behandelaar dat ook nodig, dan kunt u wel
vrijwillig in het ziekenhuis blijven. De behandelaar kan ook een
voorlopige machtiging aanvragen (meer
lezen).
U kunt ook met een voorwaardelijke
machtiging gedwongen worden opgenomen.
In een voorwaardelijke machtiging legt de rechter vast wat u moet
doen om te
voorkomen dat u gedwongen wordt opgenomen in een psychiatrisch
ziekenhuis. Als
u zich niet aan de voorwaarden houdt of als er toch nog sprake is
van gevaar, kunt
u gedwongen worden opgenomen. Een voorwaarde is bijvoorbeeld dat u
uw medicijnen
gebruikt.
Meer informatie over de voorwaardelijke machtiging vindt u in
brochure
De voorwaardelijke machtiging in de ggz.
Zelfbinding is bedoeld voor mensen met een psychische aandoening,
die weten dat
ze goede en slechte perioden hebben. U kunt samen met een
psychiater bindende
afspraken maken over waar u wilt worden opgenomen en hoe u
behandeld wilt
worden als het slechter met u gaat. Deze afspraken legt u vast in
een zelfbindingsverklaring.
Gaat het dan slechter met u, dan behandelt men u volgens de
verklaring.
U kunt uw toestemming dan niet meer intrekken. De rechter kan uw
zelfbindingsverklaring
omzetten in een zelfbindingsmachtiging. U kunt dan gedwongen
worden
opgenomen. Meer informatie over zelfbinding staat in brochure
Zelfbinding in de ggz.
Als u een rm ongedaan wilt maken, kunt u het volgende doen.
-
U kunt aan uw behandelaar vragen om uw rm op te heffen. Wil
deze dat niet,
dan kunt u een brief schrijven aan de geneesheer-directeur van het
ziekenhuis.
In deze brief vraagt u om uw rm op te heffen. U kunt als de
geneesheer-directeur
uw verzoek afwijst, uw verzoek voorleggen aan de rechter.
Meer over dit verzoek leest u in brochure Ontslag en verlof uit
het
psychiatrisch ziekenhuis.
Bent u opgenomen met een zelfbindingsmachtiging dan geldt er een
andere procedure. Hierover leest u meer in de brochure
Zelfbinding in de ggz.
-
U kunt in cassatie gaan bij de Hoge Raad. De Hoge Raad is de
hoogste
rechterlijke instantie in Nederland. De leden ervan zijn rechters
en zij
beoordelen of lagere rechters hun werk goed hebben gedaan. De
leden van
de Hoge Raad gaan niet na of de feiten kloppen. Zij controleren
bijvoorbeeld
niet of er wel echt gevaar dreigde toen u de rm kreeg. De leden
komen ook
niet met u praten. Zij beoordelen het cassatieberoep aan de hand
van de
papieren. Uw advocaat kan u vertellen of u in aanmerking komt voor
cassatie
en welke kosten er aan verbonden zijn.
Een gedwongen opname verloopt via allerlei procedureregels. De
burgemeester, de
officier van justitie en de rechter moeten zich aan die regels
houden. Als zij zich niet
aan de regels hebben gehouden en u heeft daar schade van
ondervonden, dan kunt
u bij de rechter een verzoek om schadevergoeding indienen. Aan
deze procedure
zijn kosten verbonden. Uw advocaat kan u meer vertellen over de
mogelijkheden.
Hebt u na het lezen van deze brochure nog vragen over de gedwongen
opname
in het psychiatrisch ziekenhuis, dan kunt u uw behandelaar of de
verpleging om
informatie vragen. Ook de patiëntenvertrouwenspersoon kan u
informatie en
advies geven.
Hoe vind ik een patiëntenvertrouwenspersoon?
Informatie over de patiëntenvertrouwenspersoon kunt u vragen aan
uw behandelaar.
Op de afdelingen van de instelling hangen posters met het
telefoonnummer en
e-mailadres van de pvp. U kunt ook de receptie van de instelling
bellen om u door
te verbinden met de pvp.
U kunt ook bellen of mailen met de landelijke helpdesk van de
Stichting PVP. Zij
kunnen u verder helpen. Neem contact op met de Helpdesk PVP via T
0900 4448888
(10 ct/min),
helpdesk@pvp.nl of kijk op
www.pvp.nl.
Brochures
In onze brochures leest u meer over uw rechten in de ggz:
-
De gedwongen opname in het psychiatrisch ziekenhuis
-
Uw rechten in het psychiatrisch ziekenhuis
-
Klachten over het verblijf in het psychiatrisch ziekenhuis
-
Ontslag en verlof uit het psychiatrisch ziekenhuis
-
De voorwaardelijke machtiging in de ggz
-
Zelfbinding in de ggz
LOC-LPR
Postbus 700
3500 AS Utrecht
T 030 2314779
info@lpr.nl
www.lpr.nl
Stichting Pandora
2e Constantijn Huygensstraat 77
1054 CS Amsterdam
T 020 6851171
info@stichtingpandora.nl
www.stichtingpandora.nl
Postbus 51
informatieloket van de overheid
www.postbus51.nl
Postbus 51 Infolijn
T 0800 8051 (gratis)
Tuchtcollege voor
de gezondheidszorg
www.tuchtcollege-gezondheidszorg.nl
Stichting PVP
vertrouwenspersonen in de zorg
F.C. Dondersstraat 9
3572 JA Utrecht
www.pvp.nl
Helpdesk Stichting PVP
T 0900 4448888 (10 ct/min)
helpdesk@pvp.nl
Inspectie voor de
Gezondheidszorg
Postbus 16119
2500 BC Den Haag
www.igz.nl
IGZ Loket
T 088 1205000 (lokaal tarief)
loket@igz.nl
Cliëntenbond
Postbus 645
3500 AP Utrecht
T 030 2521822
postbus@clientenbond.nl
www.clientenbond.nl
© 2008, Stichting PVP
Foto: Stuart Monk
ISBN: 978-90-79943-01-2
Uitgave
Stichting PVP, vertrouwenspersonen in de zorg
F.C. Dondersstraat 9
3572 JA Utrecht
T 0900 4448888 (10 ct/min)
secretariaat@pvp.nl
www.pvp.nl
Bestellen
TGO Ontwerp reklame drukwerk
F 0413 262223
pvp@tgo-uden.nl
|
